RAĞMEN #5 | BEŞİNCİ SATIR

6 Ocak 1983 tarihli Resmî Gazete'nin ikinci sayfasında on satırlık bir liste var. Her satırda bir ad, bir baba adı, bir doğum yılı, bir de nüfusa kayıtlı olunan şehir. Listenin başlığı ne yapıldığını söylüyor: "Türk Vatandaşlığını Kaybettirme Listesi". Niçin yapıldığını söyleyen tek kelime yok. Suç adı yok, mahkeme adı yok, dava numarası yok. Beşinci satır şu: 5. Karaca Muhtar Cem, Mehmet İbrahim, 1945, İstanbul Virgülden sonraki ad babasınınki. Baba, bu satır basılmadan iki yıl dokuz ay önce ölmüştü ve oğlu cenazesine gidememişti. Satırdaki adam o gün Almanya'daydı, otuz yedi yaşındaydı ve bir önceki on yılda Türkiye'nin en çok dinlenen rock şarkıcılarından biriydi. Elimizdeki belgelere bakılırsa devletin Cem Karaca hakkında yazıya geçirdiği tek şey bu satır. Ne yaptığı orada yazmıyor. Tamirci Çırağı Karaca 5 Nisan 1945'te İstanbul'da doğdu. Annesi Toto Karaca, asıl adıyla İrma Felekyan, Ermeni kökenli bir opera ve tiyatro oyuncusuydu; babası Mehmet İbrahim Karaca, Azerbaycan kökenli bir tiyatro oyuncusu ve yönetmeniydi. Sahne, eve girdiğinde hazır duran bir işti. İlk büyük şarkısı "Resimdeki Gözyaşları" 1967'de Almanya'da kaydedildi, 1968'de çıktı ve tuttu. Sonrası gruplar halinde ilerledi: Apaşlar, Kardaşlar, Moğollar, 1974'ten 1977'ye Dervişan, 1978'den itibaren Edirdahan. Repertuvar aynı yönde koyulaştı. Moğollar'la "Namus Belası", 1977'de "Yoksulluk Kader Olamaz", 1970'lerin ortasında "Tamirci Çırağı": zengin kızına âşık olan çırağa işçiliğinde kalması söylenen şarkı. Nâzım Hikmet'in şiirlerini besteledi. 1977'nin sonunda Dervişan'la bir plak yaptı. İçinde Sarper Özsan'ın bestelediği "1 Mayıs" vardı. Üç yıl sonra, mart 1980'de, bu plak yüzünden bir askerî mahkemede komünizm propagandası davası açıldı. Sanıklar Karaca, Özsan ve plak firmasının sahibi Ali Avaz'dı. Karaca o sırada Avrupa'daydı ve bir daha o salona girmedi. Ocak 1980 Almanya'ya gidişi tek seferde olmadı. 1 Mayıs 1979'da Münih'teki mitinge katıldığını kendisi anlatıyor. Ercan Demirel'in aktarımına göre aynı yıl Londra'da, Almanya'da ve Hollanda'da çaldı, eylülde Türkiye'ye döndü, Uğur Dikmen'le "Hasret"i kaydetti, 11 Ocak 1980'de yeniden Almanya'ya gitti ve Münih'te bir kaset dükkânı açtı. Bu tarihlerin tamamı tek kaynaktan geliyor. 7 Nisan 1980'de babası öldü. Karaca cenazeye gidemedi. 12 Eylül 1980'de darbe onu Almanya'da buldu. Çağrı Çağrıya yol açan şey, kaynakların çoğuna göre, bir fotoğraftı: Almanya'daki bir 1 Mayıs gösterisinde çekilmiş bir kare. Bir Türk dergisi fotoğrafı, Karaca göstericilere önderlik ediyormuş gibi yayımladı. Yayım yılı kaynaklara göre 1981 ya da 1982. Darbeden sonra askerî mahkeme onu yurda çağırdı. Aynı çağrı Melike Demirağ, Selda Bağcan, Şanar Yurdatapan ve Sema Poyraz için de yapıldı. Verilen sürenin ne kadar olduğu kaynaklarda tutmuyor; üç farklı tarih dolaşıyor. Karaca'nın kendi hatırladığı süre bir sayı olarak değil, bir radyo yayını olarak geliyor. Çağrıyı Deutsche Welle'den duyduğunu söylüyor: "45 gün içinde Türkiye'ye dönmezsem vatandaşlıktan çıkarılacağım söyleniyordu." Dönmedi. Kaldırımın öteki tarafı Bundan sonrasını büyük ölçüde onun ağzından biliyoruz. 1999'da Hürriyet'e anlattığı şu: "Sosyal bir cüzzamlı muamelesi görmeye başladım." Aynı söyleşide bunun günlük hayatta nasıl göründüğünü de tarif ediyor: "Bırak telefonun çalmasını, sokakta yürürken boynuma sarılıp öpen insanlar artık beni görünce kaldırım değiştirmeye filan başladılar." 1987'de Güneş gazetesinde çıkan yazı dizisinden aktarılan bir cümlesi var: "Korkunç bir yalnızlıkla baş başaydım." Oğlu Emrah Türkiye'de kalmıştı. 6 Ocak 1983'teki karar vatandaşlığı bitirmekle kalmıyordu. Aynı cümle, bu on kişinin Türkiye'deki mallarının Hazinece tasfiye edilmesini de hükme bağlıyordu. Dayanılan hüküm, mal tasfiyesine yalnızca sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde izin veriyordu. Kararın dayandığı bent, 1981'de kanuna eklenmiş bir tanımdı: yurt dışında bulunup devletin iç ve dış güvenliği aleyhinde faaliyette bulunan, hakkında Türkiye'de dava açılmasına olanak kalmayan ve çağrıya rağmen üç ay içinde dönmeyen kişiler. Tanım bu. Karaca'nın bu tanıma hangi eylemiyle girdiği kararda yazmıyor. Ertesi gün Cumhuriyet haberi şöyle verdi: "Yılmaz Güney ve Cem Karaca vatandaşlıktan çıkarıldı." Listenin sekizinci satırı gerçekten de Yılmaz Güney'in nüfustaki adıydı: "Pütün Yılmaz, Hamit, 1937, Adana". Kalan sekiz kişi Van, Bitlis, Malatya, Gaziantep ve İstanbul kayıtlıydı; adları bugün kimseye bir şey söylemiyor. Die Kanaken 1984'te Dortmund'daki Pläne etiketiyle bir LP çıktı. Kapağında Hanefi Yeter'in bir tablosu, üstünde iki kelime: Die Kanaken. Almancada göçmenler için kullanılan ağır bir sokak hakaretidir; Karaca onu plağın adı yaptı. Kayıt Köln'de, Tonstudio am Dom'da yapıldı. Grupta gitarda Fehiman Uğurdemir, basta Cengiz Öztunç, klavyelerde Sefa Pekelli ve Betin Güneş, davulda İsmail Tarlan vardı. Uğurdemir'in anlattığına göre plak şirketinin gönderdiği Alman yapımcı, grubun stüdyoda sabah sekizde hazır olmasını istiyordu, fabrika işçileri gibi. On parçanın dokuzu Almancaydı. Adları albümün kimden söz ettiğini gösteriyor: "Mein Deutscher Freund", "Beim Kaffee", "Total Geschlaucht", "Willkommen", "Es Kamen Menschen An", "Schnüffler", "Orient-Express", "Was Sagst Du", "Ayşe, Meral, Semra". Almanya'daki Türk işçilerin dünyası, o işçilerin etrafındaki insanların anlayacağı dilde. Onuncu parça Türkçeydi: "Çok Yorgunum", sözleri Nâzım Hikmet'in, müziği Karaca'nın. Kitapçıkta Almanca şarkıların sözleri Türkçeye, Türkçe şarkının sözü Almancaya çevrilmişti. Plak iki tarafa birden konuşuyordu. Albüm bir tiyatro oyunuyla birlikte yürüdü: Castrop-Rauxel'deki Westfälisches Landestheater'in "Ab in den Orient-Express"i, okul çocuklarına yabancı düşmanlığını anlatan bir oyun. Uğurdemir'e göre turne yaklaşık iki buçuk yıl sürdü. Oyunda bir oyuncu daha vardı: Toto Karaca, yetmişini geçmiş yaşıyla, oğluyla aynı sahnede. Konserlerin nasıl geçtiğini de Uğurdemir anlatıyor: insanlar isteseler bile dans edemiyordu. Karaca'nın o yılların Almanya'sından söz edişi, 1986'da Nokta'ya verdiği söyleşinin İngilizce çevirisinde şöyle geçiyor: yabancı işçilere burada Gastarbeiter deniyor, yani çalışan misafir. Vatandaşlığı bir listede biten adam, kaldığı ülkenin dilinde, o ülkede yaşayan başka insanlar için plak yaptı. Münih, 1985 1985'te Münih'te başbakan Turgut Özal'la görüştü. Aracılar arasında Mehmet Barı ve Mesut Yılmaz'ın adı geçiyor. Görüşmeyi yalnızca Karaca'nın anlatımından biliyoruz; Özal tarafından doğrulanmış bir metin yok. Karaca'ya göre Özal şunu söyledi: "Sen gereken müracaatları yap, gelirsin memlekete, aklanırsın, hiçbir mesele olmaz oğlum." Aynı konuşmadan aktardığı ikinci cümle daha kısa: şarkı söylemek suç olamaz. Basın görüşmeyi af dileme olarak yazdı. Karaca 1999'da bunu reddetti: "Benim özür dilemem gereken bir konu yoktu ki." Bodrum'un ışıkları Sürgün yıllarında bir ara Türkiye'ye bakabileceği kadar yaklaştı. 1987'de Fethiye'de gazetecilere anlattığı şu: "Ben Bodrum'un karşısındaki adalara kadar gelip; Bodrum ışıklarına bakıp ağladım." 29 Haziran 1987'de uçakla döndü. Bir gün önce Cumhuriyet, Essen'de verdiği söyleşiyi yayımlamıştı; başlık "Ülkemde şarkı söylemek istiyorum" idi. Yeşilköy'e inerken ne beklediğini kendisi söylüyor: "Yeşilköy'e indiğimde tutuklanmayı bekliyordum." Havalimanında Edip Akbayram, Timur Selçuk, Zülfü Livaneli, Müjdat Gezen ve kalabalık bir grup bekliyordu. Cumhuriyet'e göre kalabalığın korkusu, siyasi polisin onu başka bir kapıdan çıkarmasıydı. Öyle olmadı. Karaca'nın anlatımıyla: "Orada sadece ikametgahımı kayıt ettiler." Havalimanı polis şefinin gülerek "Yurdunuza hoş geldiniz sayın Karaca" dediğini de o aktarıyor. Ertesi gün Fethiye'de mahkemeye çıktı ve aklandı. Oradan verdiği demeç tek cümle: "Politik görüşlerimden ötürü pişman değilim." Dönüş günü söylediği cümle ise arkada bıraktıklarına dönüktü: "Darısı yurt dışında benim konumumda olan tüm arkadaşların başına." Dönek Dönüşünden sonra ona dönek diyenler oldu. Cevapları 1999'daki söyleşilerde duruyor, hepsi kendi sözleri. "Ben Türkiye'ye ilk dönen olduğum için böyle diyebilirsin. Bana dönek diyenlerin hepsi benden sonra geldiler Türkiye'ye." "Sosyal demokrat kesimler bana dönek muamelesi yaparak iş filan da vermediler." "O zamanlar yerli basınımız yer yer 12 Eylül'den faşizm diye söz ederken, ben yurt dışında hep 'askeri müdahale' kelimesini kullandım." Özal'la görüşmesinden maddi bir şey çıkarmadığını da söylüyor: "İsteseydim herhalde çok yüklü bir kredi alabilirdim. Teşekkür edip ayrıldım." Sekiz yılı tek cümlede topluyor: "Vatan haini bile ilan edilmiştim. Hayatımın en güzel sekiz yılı çalınmıştı." 1992 27 Mayıs 1992'de 3808 sayılı Kanun çıktı. Karaca'nın adının altına yazıldığı bendi yürürlükten kaldırdı. Geçici maddeleri, o bende göre vatandaşlığı kaybettirilenlerin nüfus kayıtlarının "müracaatlarına ve herhangi bir işleme gerek kalmaksızın" geri getirileceğini ve tasfiye edilen malların iade edileceğini öngörüyordu. Kanunun yaklaşık iki yüz dokuz kişiyi kapsadığı yazıldı. Yılmaz Güney o tarihte sekiz yıldır ölüydü. Karaca'nın vatandaşlığının hangi işlemle ve ne zaman geri verildiğini belgeleyemedik. Resmî Gazete'nin arşivinde 17920. sayı duruyor. İkinci sayfa, beşinci satır, aynı ad. Devlet, Cem Karaca'nın ne yaptığını hiçbir belgeye yazmadı. Karaca'nın o yıllarda ne yaptığı ise yazılı: Köln'de kaydedilmiş on parça, dokuzu Almanca, biri Nâzım Hikmet. Bu, RAĞMEN'in 5. bölümü. Devlete, savaşa, hastalığa ve yoksulluğa rağmen üretmeye devam eden müzisyenlerin ve sanatçıların hikayelerini anlatıyoruz. Anlatılmaya değer bir hikaye biliyorsan bize yaz. *Kaynaklar* Resmî Gazete, 6 Ocak 1983, sayı 17920, Bakanlar Kurulu Kararı 8/5762 (resmigazete.gov.tr/arsiv/17920.pdf) 403 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, yürürlükten kaldırılmış metin; 2383 sayılı Kanun (RG 17 Şubat 1981, sayı 17254); 3808 sayılı Kanun, 27 Mayıs 1992 (nvi.gov.tr) 403 sayılı Kanun'un konsolide metni, 25. madde ve dipnotları; (g) bendinin yürürlükten kalkan metni buradan (uniset.ca/nold/turk_consol.pdf); aynı bendin açılışı için lexpera.com.tr Cumhuriyet, 7 ve 8 Ocak 1983; 28 ve 30 Haziran, 1 Temmuz 1987 (bir dergipark makalesindeki alıntılardan) Yener Süsoy, Cem Karaca söyleşileri, Hürriyet, 24 ve 25 Nisan 1999 (hurriyet.com.tr) Milliyet, 9 Şubat 2004 (ölüm yazısı); Milliyet, 8 Ocak 2009 (İsmet Sezgin) Güneş, 1987 yazı dizisi (CNN Türk'teki aktarımdan); Nokta, 1986 (İngilizce çevirisinden) istanbulberlin.com, Cem Karaca sayfası (Ercan Demirel, Fehiman Uğurdemir, Münir Tireli'nin aktarımı) CNN Türk, Cem Karaca yazısı (Hacıoğlu, 11 Şubat 2021); Tele1, Cem Karaca Die Kanaken: Discogs, Musik-Sammler, Almanca Vikipedi "Die Kanaken" Türkçe Vikipedi, "Cem Karaca"; Anadolu Ajansı